Prawa osobiste
Z CC Wiki
Sec. 4.f odnosi się do autorskiego prawa osobistego do integralności utworu, które w polskim prawie jest niezbywalne; konieczna jest analiza zgodności tego postanowienia z prawem polskim
- pomysł rozwiązania: wyrażenie postanowienia jako zobowiązania do niewykonywania praw osobistych
PROBLEM
Par.4 (f) brzmi następująco (nieoficjalne tłumaczenie):
(...)Licencjobiorca zgadza się, że w tych systemach prawnych (np. Japonia), w których każde wykonanie uprawnienia udzielonego w Paragrafie 3(b) niniejszej Licencji (prawo sporządzenia Adaptacji) będzie uznane za naruszenie, psucie zmianę lub inne negatywne działanie naruszające godność lub reputację Twórcy, Licencjodawca, odpowiednio, zrzeka się lub zobowiązuje się do powstrzymania od wykonywania praw określonych w niniejszym Paragrafie, w maksymalnym zakresie dopuszczalnym przez prawo właściwe tak, aby umożliwić Licencjobiorcy wykonanie w rozsądnym zakresie uprawnień określonych w Paragrafie 3(b) niniejszej Licencji (prawa do sporządzenia Adaptacji) jednakże nie inaczej.
Powoływany par.3 (b) w całość brzmi (nieoficjalne tłumaczenie):
Zgodnie z postanowieniami niniejszej Licencji, Licencjodawca udziela niniejszym Licencjobiorcy nieodpłatnej i niewyłącznej licencji na korzystanie z Utworu na terytorium całego świata, licencji, na czas nieoznaczony (ew. na czas oznaczony do momentu wygaśnięcia praw autorskich) na następujących polach eksploatacji:
b) tworzenie i Zwielokrotnianie Adaptacji pod warunkiem, że taka Adaptacja, w tym wszelkie tłumaczenie na jakimkolwiek środku zapisu została w rozsądnym zakresie wyraźnie oznaczona, wyróżniona lub w inny sposób zostało na niej wskazane, że w oryginalnym Utworze dokonano zmian. Na przykład, tłumaczenie może zostać oznaczone "Oryginał utworu został przetłumaczony z angielskiego na hiszpański," lub zmiana może zostać oznaczona "Utwór zawiera zmiany w stosunku do oryginału"
W skrócie, można powiedzieć, że zgodnie z treścią powołanych paragrafów licencjodawca zrzeka się, lub zobowiązuje się do nie wykonywania praw, które uniemożliwiałyby licencjobiorcy w „rozsądnych granicach” tworzyć i zwielokrotniać adaptację utworu, którego dotyczy licencja.
Powstaje pytanie, czy w polskim systemie prawnym twórcy przysługują takie prawa, które mogą uniemożliwić licencjodawcy tworzyć i zwielokrotniać adaptację utwóru, którego dotyczy licencja? Jeżeli istnieją, to jakie są to prawa? Moim zdaniem, trzeba również zadać pytanie (w nawiązaniu do „rozsądnych granic”) czy wyłączenie lub zobowiązanie licencjodawcy do nie wykonywania tych praw nie byłoby dla niego zbyt niekorzystne?
ANALIZA
Pierwsze prawo przysługujące twórcy, które poddać należy analizie jest prawo do integralności utworu. Zgodnie z art.16 ustawy o prawie autorskim (dalej p.a.), który reguluje tzw. autorskie prawa osobiste, twórcy przysługuje nieograniczone w czasie i nie podlegające zrzeczeniu się lub zbyciu prawo do nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania.
Prawo to, zwane prawem do integralności utworu, oznacza, że twórca może przeciwstawić się działaniom, naruszającym treść lub formę utworu, którego jest autorem. Zgodnie z wykładniami doktryny oraz wydanymi dotychczas orzeczeniami, aby doszło do naruszenia prawa do integralności utworu, poza samym naruszeniem treści lub formy, musi dodatkowo dojść do naruszenia „więzi istniejącej pomiędzy twórcą a jego utworem”[1] . Do zerwania, lub osłabienia owej więzi może dojść w następujących przypadkach: - zmiany części utworu, - pominięcia części utworu, - wprowadzenia uzupełnień do utworu, - opatrzenia tekstu ilustracjami nie zgodnymi z charakterem utworu pierwotnego.
Co jest bardzo istotne, twórca nie może ani zbyć się prawa do integralności utworu ani się go zrzec. Według poglądów wyrażonych w literaturze przedmiotu [2] , nie oznacza to, że twórca nie może się zobowiązać do niewykonywania takiego prawa. Tak więc, możliwe będzie zobowiązanie się licencjodawcy do niewykonywania prawa do integralności utworu względem utworu, którego dotyczy licencja CC.
Trzeba sobie jednak zadać pytanie, czy prawo do integralności utworu może uniemożliwiać licencjobiorcy w rozsądnych granicach wykonywać uprawnienie do tworzenia oraz zwielokrotniania adaptacji?
Co do zasady przyjmuje się, że prawo do integralności utworu nie odnosi się do zmian, przekształceń treści lub formy dzieła pierwotnego przy tworzeniu dzieł zależnych [3] , do kategorii których zalicza się również adaptacja [4] (zob. art.2 p.a.). Prawo to może jednak zostać naruszone, jeżeli adaptacja będzie wprowadzała odbiorców w błąd co do treści lub formy utworu pierwotnego. Tak więc, jeżeli twórca adaptacja w rzetelny sposób nie zaznaczy, że dokonał on zmian w stosunku do utworu pierwotnego, wtedy może dojść do naruszenia autorskich praw osobistych.
Należy się zastanowić, na ile prawo do integralności utworu jest zbieżne z zawartym w licencji CC warunkiem sporządzania i zwielokrotniania adaptacji ( Par.3 (b) „pod warunkiem, że taka Adaptacja, w tym wszelkie tłumaczenie na jakimkolwiek środku zapisu została w rozsądnym zakresie wyraźnie oznaczona, wyróżniona lub w inny sposób zostało na niej wskazane, że w oryginalnym Utworze dokonano zmian”).
Osobiście wydaje mi się, że są one zbieżne i postanowienia licencji CC zawierają w sobie ochronę prawa do integralności utworu. Co prawda wspomniany warunek nie pokrywa w całości prawa do integralności utworu, może bowiem dojść do jego naruszenia, jeżeli np. wprowadzono do adaptacji ilustracje, które nie będą zgodne z charakterem utworu pierwotnego. Uważam jednak, że ochrona utworu pierwotnego przed działaniami wykraczającymi poza określony w par.3 (b) warunek, powinna nadal obowiązywać ze względu na „rozsądny zakres” wykonywania uprawnienia do sporządzania i zwielokrotniania utworu.
Dodatkowo należy zauważyć, że licencja stanowi, iż wyłączenie lub zobowiązanie do niewykonywania prawa, dotyczy praw, które zawsze będą uniemożliwiać wykonywania uprawnienia do sporządzania i zwielokrotniania adaptacji. Sporządzenie i zwielokrotnienie adaptacji samo w sobie nie będzie naruszeniem prawa do integralności utworu. Zostanie ono naruszone wtedy, gdy twórca adaptacji np.nie zaznaczy w odpowiedni sposób wprowadzonych zmian do utworu pierwotnego. Taki jednak obowiązek zawiera w sobie licencja CC.
Tak więc, wydaje się, że prawo do integralności utworu, jest prawem, które „jest zgodne” z licencją CC i dlatego też, zawarte w par.4 (f) postanowienie licencji, nie będzie dotyczyło zobowiązania się licencjobiorcy do niewykonywania prawa do integralności utworu. Nie widzę też potrzeby wprowadzania takiego zobowiązania do polskiego tłumaczenia licencji.
Kolejne prawo, które należy poddać analizie, jest uregulowane w art.2 ust.3 p.a. tj. prawo twórcy do cofnięcia zezwolenia na rozporządzanie i korzystanie z opracowania, jeżeli w ciągu pięciu lat od jego udzielenia opracowanie nie zostało rozpowszechnione [5] .
Zgodnie z postanowieniami licencji CC licencjobiorca będzie uprawniony do nieodpłatnego tworzenia, zwielokrotniania, dystrybucji (wprowadzenie do obrotu) oraz publicznego wykonania adaptacji utworu, którego dotyczy licencja (zob. par.3 CC).
W polskim systemie prawnym prawo autorskie do opracowania (określane jako prawo do utworów zależnych) powstaje z chwilą jego stworzenia (sporządzenia). Z tę chwilą twórca nabywa względem tego opracowania prawa osobiste i majątkowe. Prawa majątkowe do utworu zależnego są natomiast w pewien sposób ograniczone w czasie trwania praw majątkowych do utworu pierwotnego (czyli tego, na którym opracowanie zostało oparte). Otóż w czasie trwania majątkowych praw do utworu pierwotnego, „rozporządzanie i korzystanie z opracowania” zależy od zezwolenia twórcy utworu pierwotnego. Tak więc, w zasadzie wykonywanie praw majątkowych do opracowania wymaga uprzedniego zezwolenia twórcy utworu pierwotnego. Istotne jest, że samo sporządzenie opracowania (adaptacji) nie wymaga zezwolenia twórcy utworu pierwotnego, z wyjątkiem sfilmowania dzieła literackiego, programów komputerowych, oraz baz danych. Tak więc, postanowienie licencji CC dotyczące udzielenia uprawnienia do tworzenia adaptacji (zob.par.3 (b) ) będzie miało moc prawną wyłącznie do wspomnianych powyżej rozdajów utworów pierwotnych. Natomiast zwielokrotnianie, dystrybucja oraz publiczne wykonanie opracowania będzie już wymagało zezwolenia.
Licencja CC w par.3 w zasadzie [6]udziela takiego zezwolenia. Problem tkwi w tym, iż twórca może po upływie 5 lat cofnąć udzielone w licencji zezwolenie jeżeli adaptacja nie zostanie w tym okresie rozpowszechniona. Biorąc pod uwagę bezwzględny charakter art.2 ust.3, przedstawiciele doktryny uważają, iż prawa tego twórca nie może się zrzec [7]. Tak więc istnieje ryzyko, iż po upływie 5 lat, jeżeli nie zostanie sporządzona i rozpowszechniona adaptacja utworu, to twórca (licencjodawca) będzie mógł bez podania żadnych przyczyn cofnąć zezwolenie na korzystanie i rozporządzanie adaptacją jego utworu.
Należy się w związku z tym zastanowić, czy istnieją możliwości uniknięcia tego ryzyka? Jedną z nich jest zawarcie w licencji zobowiązania licencjodawcy do nie wykonywania tego prawa. Jest to zgodne z zasadą swobody umów, jak też z poglądem doktryny na temat możliwości zobowiązania się do nie wykonywania osobistych praw autorskich.
Można się także zastanawiać nad tym, czy par.4 (f) nie zawiera w sobie postanowienia, które może zobowiązywać licencjodawcę do niewykonywania tego prawa. Otóż, należy zauważyć, że par.4 (f) dotyczy uprawnień udzielonych licencjobiorcy w par. 3 (b). Wydaje się, że w stosunku do tych uprawnień, można stwierdzić, iż licencja zobowiązuje licencjodawcę do niewykonywania prawa do cofnięcia zezwolenia po upływie 5 lat. Natomiast nie będzie można powoływać się na par.4 (f) w przypadku cofnięcia zezwolenia na dystrybucję i publiczne wykonanie utworu, gdyż paragraf ten nie odwołuje się do par.3 (d), w którym to uregulowane są te formy ekploatacji adaptacji.
KONKLUZJE
Uważam, że prawo do integralności utworu nie jest prawem, które uniemożliwia wykonywania uprawnienia do tworzenia i zwielokrotniania adaptacji w „rozsądnym zakresie”. Nie wydaje się też potrzebne wprowadzanie do licencji zobowiązania do jego niewykonywania, gdyż licencja sama w sobie tak naprawdę zawiera to prawo i jest z nim zgodna.
Istotny raczej problem dotyczy możliwości cofnięcia zezwolenia do dystrybucji i publicznego wykonywania adaptacji. Należy się zastanowić, czy nie zawrzeć w licencji dodatkowego postanowienia, które by stwierdzało, że licencjodawca zobowiązuje się nie wykonywać prawa z art.2 ust.3 p.a.
1.Zob. J.Barta, R.Markiewicz, Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz., Zakamycze, Wydanie IV, Kraków 2005Str.238; Wyr. Sądu Apelcyjnego w Krakowie z 29 pażdziernika 1997r., I Aca 477/97; Orz. SN z 14 listopada 1973r., II CR 531/75
2.„Autor może jednak skutecznie – naszym zdaniem – bądź zobowiązać się do niewykonywania wobec określonej osoby danego prawa osobistego, bądź nawet zezwolić jej na wykonywania tego prawa w jego imieniu. Dochodzi bowiem wówczas do wykonywania autorskich praw osobistych, a nie do ich zrzeczenia się.” Cyt. J.Barta, R.Markiewicz, Prawo autorskie..., str. 229
3.Zob. J.Barta, R.Markiewicz, Prawo autorskie..., str.239
4.W rozumieniu licencji CC „adaptacja” to tak naprawdę wszelkie utwory zależne. Można się też trochę zastanowić nad terminologią i czy przypadkiem nie zmienić tego pojęcia w licencji na utwory zależne, lub opracowania. W polskim systemie prawnym pojęcie „adaptacja” jest rodzajem dzieła zależnego, które nie jest równoznaczne z rozumieniem „adaptacji” w licencji CC. Może to wprowadzać w błąd.
5.Pojawiają się też pewne wątpliwości związane w ogólności z zezwoleniem do korzystania i rozporządzania opracowaniem. Postaram się niektóre z nich również przedstawić.
6.Mówię „w zasadzie” gdyż nie jest to wyraźne postanowienie o udzieleniu zezwolenia. Udzielona jest licencja na korzystanie i rozporządzanie utworem, przy czym tworzenie, zwielokrotnianie itd. adaptacji jest wymieniona jako pole eksploatacji utworu. Natomiast zezwolenie jest instytucją dotyczącą korzystania i rozporządzania adaptacją a nie utworem. Należy się zastanowić czy nie lepiej dać wyraźne postanowienie o zezwoleniu wykonywania praw majątkowych do utworu zależnego (adaptacji).
7.zob. J.Barta, R.Markiewicz, Prawo autorskie..., str.112
